Varantlar hangi piyasada işlem görecek?

Varantlar İMKB’de Kurumsal ürünler Pazarı altında işlem görecek.

Varantlarda nasıl işlem yapabilirim?

İMKB hisse senedi hesabı olan her yatırımcı, aracı kurumuna ya da bankasına başvurup bir “Varant  Risk Bildirim Formu” imzalayarak işlem yapabilir.

Varantlar neden bu kadar ucuz, ben ne alıp ne satıyorum?

Varantlar dayanak varlık üzerine bir alım ya da satım hakkını temsil ederler. Finansal getiri açısından opsiyonlardan farkı yoktur. Bu hakkın değeri dayanak varlığa göre oldukça küçük bir değer olabilir.

Bu kısa kodlar kafamı karıştırdı. Hepsini bilmek zorunda mıyım?

Kısa kodlar göründüğü kadar karmaşık değil. 5 harfli kodun ilk iki harfi dayanak varlığı temsil ediyor. Ortadaki ihraççıyı, son iki

harf de varantın ALIM mı yoksa SATIM mı varantı olduğunu gösteriyor.

ALIM varantlarında AA’dan OO’ya kadar, SATIM varantlarında ise OO’dan ZZ’ye kadar kodlar kullanılacak. Örneğin GADAA,

Garanti Bankası üzerine Deutsche Bank’in ihraç ettiği bir alım varantını temsil ediyor. OZDPP, ise İMKB30 üzerine yazılmış yine Deutsche Bank’e ait bir SATIM varantını temsil ediyor.

Bu kodları toplu olarak veri sağlayıcıların sayfalarında bulabilirsiniz.

Varantın diğer parametrelerini hangi kod üzerinden nasıl göreceğim?

Varantların uzun kodu dayanak varlık, ihraççı, vade sonu, dönüşüm oranı, kullanım fiyatı ihraççı  kuruluş varantın vade sonu uzlaşı yöntemiyle ilgili bilgileri içermektedir.

Varantlarda sürekli bir alım satım kotasyonu görüyorum. Bu nedir?

Bu piyasa yapıcılığı kotasyonudur. Piyasa yapıcısı varantlara likidite sağlamaktadır.

Varantlar dayanak varlığa göre nasıl davranır?

Kaldıraç etkisinden dolayı dayanak varlıktaki yüzdesel değişimlere kaldıraç oranında yüksek tepki verir. Kaldıraç

yükse kazanç imkanı verirken beklentilerin gerçekleşmememsi durumunda ciddi  kayıplara da yol açabilir.

Varanta yatırım yaptığımda en kötü ne kaybedebilirim?

Varantlar kaldıraçlı yatırım araçlarıdır. Bir hak temsil ettikleri için bu hakkın değeri pratikte sıfıra inebilir. Varantlara yatırılan

tüm sermaye kaybedilebilir. Yine de riske atılan sermaye varantlara  yatırılan miktarla sınırlıdır.

Varantlarda stopaj var mı?

Varantlarda elde edilen gelir üzerinden stopaj ödenecek.  1 Ekim 2010 tarihine kadar geçerli olacak stopaj oranları şu

şekilde özetlenebilir:

Yerli bireysel yatırımcılar %10

Yerli kurumsal yatırımcılar (normal sermaye şirketleri) %10

Yerli  kurumsal  yatırımcılar  (yatırım  fonları,  emeklilik  fonları,  yatırım  ortaklıkları,  banka  ve  aracı kurumların kendi portföyleri için aldıkları pozisyonlar) %0

Yabancı bireysel ve kurumsal yatırımcılar %0

Takas nasıl olacak?

Aynen hisse senetleri gibi T+2 takas döngüsü varantlar için de çalışacak.

YATIRIMCILARI AŞIRI DALGALANMALARDAN KORUYACAK YENİ BİR FİNANSAL ARAÇ GELİYOR: VARANT

İçinden geçtiğimiz ekonomik kriz sürecinde hisse senedi borsalarında keskin düşüşler yaşandı. Dünya genelinde birçok  endeksi yüzde 50'yi aşan oranlarda değer kaybetti. Portföyünde hisse senedi bulunduran yatırımcılar ciddi zararlar ettiler.

Geç de olsa 2010 yılında Türkiye piyasalarında da işlem görmeye başlayacak olan varantlar hisse senedi piyasalarındaki aşırı dalgalanmalara karşı yatırımcıları koruyabilecek.  Varantlar tasarruf sahiplerine yatırım alternatifleri sunarak, piyasanın derinlik ve genişliğinin yanı sıra, sermaye piyasalarının ülke ekonomisine katkısını da artıracaktır.

Peki nedir Varant? Yatırımcıları dalgalanmalara karşı  nasıl koruyabilir? Varantların opsiyon sözleşmesinden farkları nelerdir? Hangi kuruluşlar Varant ihraç edebilir? Küçük yatırımcılar için faydaları nelerdir?

VARANT BİR TÜREV FİNANSAL ARAÇTIR

Varant, kısaca bir hisse senedini baştan belirlenmiş bir fiyattan ileri bir tarihte satın alma hakkını veren bir türev finansal araçtır. Hisse senedi dışındaki varlıklar üzerine de varant sözleşmesi yapılabilmekle birlikte genellikle işlemler hisse senedi ve türevleri üzerine yapılmaktadır.

SPK'nın 21/1/2009 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan Ortaklık Varantlarına ilişkin Tebliğindeki tanıma göre “ortaklık varantı” , payları İMKB'de işlem gören herhangi bir ortaklığın hisselerini önceden belirlenen bir fiyattan vade sonunda alma hakkı veren bir sermaye piyasası aracıdır. Tebliğde varantların halka açık anonim ortaklıklarca “ilgili sermaye piyasası aracının” halka arzı sırasında ihraç edilebileceği ifade edilmiştir.

Buna göre ortaklık varantları, hisseleri İMKB'de işlem gören şirketlerce ihraç edilebilmektedir. Varantlar tek başlarına ihraç edilemezler. İhraçcı şirket, hisse senedi, tahvil vb. sermaye piyasası araçlarını ihraç ederken eş zamanlı olarak varant ihraç edebilir.

Örneğin, bir şirket tahvil ihraç ederken, ki ülkemizde ender rastlanır bir olgudur, aynı anda kendi hisseleri üzerine varant ihraç edebilir. Eğer varantlar bu şekilde, şirket tahvilleri ile aynı anda ihraç ediliyorsa, bu iki araç (tahvil + varant) birlikte hisse senedine dönüştürülebilir tahvilleri (convertible bonds) oluşturur. Dönüştürülebilir tahvillerin özelliği tahvili elinde bulunduranların, tahvilleri vadeye kadar belli süre içinde önceden belirlenmiş sayıda hisse senedine dönüştürebilmelerine olanak sağlamasıdır. Bu yönüyle varantlar, tahvilleri daha cazip hale getirmek  amacıyla şirketler tarafından bir çeşit “tatlandırıcı” olarak kullanılabilmektedir.

VARANTLARIN AVANTAJLARI NELERDİR?

Türkiye için yeni bir finansal enstrüman olan varantlar, karmaşık olmaması, küçük birikimlerin değerlendirilmesine olanak sağlaması gibi avantajları ile özellikle küçük yatırımcıların ve sermaye piyasalarına uzak duranların dikkatini çekecek ve sermaye piyasalarına katılımı genişletecektir.

Varantlar Yatırımcıları Dalgalanmalara Karşı Korur

Varantlar sayesinde İMKB'de işlem gören şirketlerin hisselerini elinde bulunduran yatırımcılar, piyasalardaki dalgalanmalardan zarar görmekten kaçınabilirler. Yatırımcılar  eğer ileride piyasalarda dalgalanmalar olacağını düşünüyor, fakat bu dalgalanmalardan etkilenmeksizin belli bir kar hedefliyorsa, o takdirde elindeki varantı işleme koyarak önceden belirlenen fiyattan hisse senede sahibi olabilir.

Örneğin X firmasının hisse senedini ileri bir tarihte 10 TL'ye alma hakkı veren bir varantı elinde bulunduran yatırımcı, o tarihte yukarı yönlü aşırı hareket söz konusu ise ve X hissesinin fiyatı 20 TL'ye çıkmışsa bile, elindeki varantı işleme koyarak 10 TL'den X hissesinin sahibi olabilir.

Tersi durumda, hisse fiyatları düşerken mali dengesi bozulan şirketler varantlar sayesinde piyasa düzeyinin üzerinde hisse etmek suretiyle sermaye takviyesi sağlayarak kriz süreçlerinde ayakta kalabilir. Kriz dönemlerinde kredi kanalları tıkanmakta ve maliyetler yükselmekte, öte yandan hisse fiyatları da aşırı düşmekte ve sermaye yetersizliği ile karşı karşıya olan firmalar iflasa sürüklenmektedirler. Varantlar firmaları bu risklere karşı korunaklı hale getirebilen önemli bir sermaye piyasası aracıdır.

Hem Düşen Hem De Yükselen Piyasalarda Kazanç Elde Etme Olanağı

Dayanak varlığı satın alma hakkı veren varantlar (call) yükselen piyasalarda kazanç elde etme olanağı sunarken, satma hakkı veren varantlar (put) düşen piyasalarda kazanç elde etme olanağı sunmaktadır.

Varantların Küçük Yatırımcıya Getirdiği Avantajlar

Varantlar, yatırımcılara düşük tutarlar yatırmak suretiyle, hisse senedi ve diğer yatırım araçlarının getirilerinden ve fiyat hareketlerinden faydalanma olanağı sunmaktadır. Ayrıca türev araçlar kadar karmaşık olmaması nedeniyle, daha fazla sayıda bireysel yatırımcının sermaye piyasalarına çekilmesinde etkili olacağı beklenmektedir. Varantlarla küçük yatırımcı birikimlerinin riske atabilecekleri kadarlık kısmı ile sermaye piyasalarına adım atabilecek ve bu piyasaların derinleşmesi adına önemli bir gelişme olacaktır.

Varanlarda kaldıraç etkisi söz konusudur. Küçük yatırımcılar kaldıraç etkisinden istifade ederek küçük yatırımlarla büyük  karlar elde edebileceklerdir. Bu ürün, yatırımcıların dayanak varlıktaki potansiyel fiyat artış ve azalışlarından küçük bir yatırımla yararlanmalarını sağlamaktadır. Varant fiyatlarındaki artış veya azalış, dayanak varlıktaki değişimden yüzdesel olarak daha büyüktür. Örneğin, Varantın dayanak varlığı olan hisse senedi fiyatı %5 artarken, Varantın fiyatı %50 oranında artabilir. Ancak unutmamak gerekir ki kaldıraç etkisi çift yönlü çalışır. Dayanak varlığın değeri, sahip olunan pozisyonun tersi yönünde ilerlerse, Varant değerindeki düşüş daha da büyük olacaktır.

VARANTLAR HANGİ PİYASADA İŞLEM GÖRECEK?

Varantlar çoğunlukla tezgah üstü piyasa ürünü olarak görüldüğünden sadece bu ürünlerin alım satım işlemlerini yürütebilecek kapasitedeki kurumlar tarafından aracılık hizmeti verilebilmektedir.  Her ne kadar tezgahüstü piyasa ürünü niteliğinde de olsa varantlar menkul kıymet borsalarında yaygın olarak işlme görmektedir.  Varantların en fazla işlem gördüğü iki borsa Deutshe Börse ve Hong Kong Borsasıdır. Hong Kong borsasında varantlar toplam işlem hacminin yaklaşık yüzde 12'sini teşkil etmektedir.

Ülkemizde ise varantların  borsalara kote olması zorunluluğu getirilmiştir. Ortaklık Varantlarına ilişkin SPK Tebliğine göre ise, varantların SPK kaydına alınmasına ilişkin başvuru ile eş zamanlı olarak borsaya kotasyon için başvurulması gerektiği belirtilmiştir. Borsaya kote edilen varantlar, borsanın uygun göreceği bir pazarda işlem görür. Düzenleme ile, bugüne kadar sadece tezgahüstü piyasalarda, büyük kurumsal yatırımcıların kullanabildiği araçlar, ikincil piyasada tüm yatırımcıların erişimine açılmış olacaktır.

Türkiye'de ihraç edilen varantların hangi borsada işlem göreceği çok tartışılmıştır. SPK Tebliğine göre her hangi bir kısıtlama getirilmemiştir. Tebliğin 3. maddesinde “Sermaye piyasası araçlarının işlem gördüğü borsalar” denilmektedir. Buna göre varantlar hem VOB'da hem de IMKB'de işlem görebilmelidir. Ancak 13 Ekim 2009'da SPK Başkanı Vedat AKGİRAY yaptığı bir açıklama ile tartışmalara nokta koymuştur. Başkan, varantların IMKB'de; opsiyonların ise VOB'da işlem göreceğini ve buna ilişkin mevzuat çalışmasının devam ettiğini açıklamıştı.

VARANTLAR GELECEK VAAT  EDEN TEKNOLOJİ HİSSELERİ İÇİN AVANTAJLI MIDIR?

Bu olanak, değeri hızla artan şirketlerin hisselerine önceden belirlenmiş düşük bir fiyattan sahip olma olanağı sağlar. Örneğin teknoloji, internet, bilişim gibi yenilikçi bir alanda riskli bir yatırıma girişen bir şirketin yatırımlarının başarılı olması durumunda yüksek karlar elde edeceği ve hisse fiyatlarının tavan yapacağını varsayalım. Bugünkü hisse fiyatı 10 TL olan bu şirketin bugünün belirsizlik ortamında 2 yıl sonra hisselerini 20 TL'den alma hakkını veren varant ihraç ettiğini düşünelim. 2 yıl sonra yatırımları tutan ve yüksek karlar elde eden firmanın borsada işlem gören hisseleri 40 TL'ye çıktığında varant sahipleri 20 TL'den varanları işleme koyup hisse başına 20 TL kar etmesi mümkündür.

VARANTLARIN FİYATLARI BELİRLEYEN UNSURLAR NELERDİR?

Varantların fiyatlamasında kullanılan Black-Sholes modeli dahil birçok teorik yöntem vardır. Ancak varant fiyatlarını etkileyen bazı temel göstergelere değinmekte fayda var. Örneğin, üzerine varant ihraç edilmiş hisse fiyatı ile işlem fiyatı (excersize price) arasındaki fark varantın fiyatını etkileyen birinci husustur. Artıda (in-the-money) olan bir varant ile ekside (out-of-the-money) olan bir varantın fiyatı farklıdır.

Vadeye kalan süre de fiyatı etkilen önemli hususlardan bir tanesidir.  Vadeye kalan süre kısaldıkça varantın zaman değeri azalır.

Üzerine varant ihraç edilmiş hissenin (underlying stock) volatilitesi varantın fiyatını etkilemektedir. Volatilite arttıkça varantların fiyatları artmaktadır. Çünkü vade sonunda varantın artıda olma olasılığı artmaktadır.

Varantın sahibine temettü hakkı verip vermemesi de fiyatı etkilemektedir.  Aynı şekilde faizlerin genel düzeyi de varantları etkilemektedir. Faizlerin seviyesi sermayenin alternatif maliyetini etkilemekte olduğundan faiz seviyesi yükseldikçe, alım varantlarının fiyatı artmakta, satım varantlarının ki de artmaktadır.

ARACI KURULUŞ VARANTI NEDİR?

21/07/2009 tarihli Resmi Gazetede yayımlanan Aracı Kuruluş Varantlarına ilişkin SPK Tebliğinde  “aracı kuruluş varantı” tanımlanmıştır. Buna göre “ elinde bulunduran kişiye, dayanak varlığı ya da göstergeyi önceden belirlenen bir fiyattan belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren ve bu hakkın kaydi teslimat ya da nakit uzlaşı ile kullanıldığı menkul kıymet niteliğindeki sermaye piyasası aracıdır. Dayanak varlık ise, IMKB 30 endeksinde yer alan hisse senetleri ya da bunlardan oluşturulmuş sepet olarak tanımlanmıştır. Dayanak gösterge ise IMKB tarafından oluşturulmuş endeksler olarak belirlenmiştir.

VARANTLARIN OPSİYON SÖZLEŞMELERİNDEN FARKI NEDİR?

Varantlar işleyiş açısından alım opsiyonlarına (call option) benzemekle birlikte temel bazı farklılıkları vardır. Öncelikle opsiyonlar tarım ürünleri, kımetli madenler, madenler, emtialar gibi  varlıkların yanında hava tahminleri gibi değeri gelecekte kesinleşecek ve hali hazırda belirsizlik içeren her tür varlık üzerine yapılabilmektedir. Varantlar ise genelde şirket payları üzerine yapılmaktadır.

İkinci olarak, opsiyon sözleşmeleri, kurumsallaşmış menkul kıymet borsaları tarafından ihraç edilebilmekte ve yatırımcılar sunulan araçlarla sınırlı kalmak suretiyle yatırım yapabilmektedir. Varantlarda durum farklıdır. Varantı ihraç eden, IMKB'ye kayıtlı şirketlerin kendisidir.

Varantların opsiyon  sözleşmelerinden bir başka farkı ise varantlar vadede işleme konulduğunda yeni bir hisse ihraç edilmiş olur. Oysa opsiyon sözleşmesi önceden ihraç edilmiş hisse senetlerinin alım hakkını verir. Varantlar, şirketlerinin çıkarılmış hisse sayısını artırdığından sulandırıcı (dilutive) niteliktedir.

Varantların vadesi yıllık (15 yıla kadar olabilir.) iken opsiyonlar genellikle aylık  vadelidir. Ortaklık Varantlarına ilişkin SPK Tebliğinde, vadenin iki yıldan az, 5 yıldna fazla olamayacağı belirtilmiştir.

Diğer taraftan opsiyon sözleşmelerinin, exotic opsiyonlar dahil bir çok çeşidi bulunmaktayken, varantlar bunlardan sadece alım opsiyonuna (call option) benzerlik göstermektedir.

UYGULAMA NE ZAMAN?

SPK  gerekli düzenlemeleri yaptı. Mevzuat altyapısı hazır. SPK Başkanı Vedat AKGİRAY Aralık 2009'da CNBC-e televizyonuna yaptığı açıklamada varantlara ilişkin tamamlandığını açıkladı. IMKB teknik alt yapı hazırlıklarını tamamlamak üzere. Öyle görünüyor ki 2010 yılında varantları borsada görebileceğiz. Global krizden çıkış sürecinde borsaların yukarı yönlü hareket edeceği beklentisi yüksek. Ekonomik trend, varant ihracı için ortamın uygun olduğunu gösteriyor